گواهی عدم پرداخت چیست؟ | وکلای ایران - 16 آبان 1404

• 16 آبان 1404
• وکلای ایران
• مراحل ثبت شکابت

گواهی عدم پرداخت چک، مدرکی رسمی از سوی بانک است که نشان می‌دهد وجه چک به‌دلایل مختلفی مانند نبود موجودی، عدم تطابق امضا یا بسته بودن حساب پرداخت نشده است. این گواهی نقش اساسی در پیگیری‌های حقوقی و کیفری چک‌های برگشتی دارد و بدون آن، اقدام قضایی علیه صادرکننده ممکن نیست. در این مقاله، به بررسی شرایط صدور، مهلت دریافت، موارد درج‌شده در گواهی و کاربردهای حقوقی آن پرداخته‌ایم.

در صورتی که چکی به صورت بلامحل صادر شود، دارنده چک پس از مراجعه به بانک و مواجه شدن با عدم پرداخت وجه چک، باید از بانک درخواست گواهی عدم پرداخت نماید. این گواهی یکی از مهم‌ترین مدارک قانونی برای پیگیری و مطالبه وجه چک از صادرکننده محسوب می‌شود. به همین دلیل لازم است دارنده چک در مهلت مقرر قانونی نسبت به دریافت این گواهی اقدام کند تا حق پیگیری او محفوظ بماند. بسیاری از افراد هنگام برگشت زدن چک، از مراحل قانونی و مهلت‌های تعیین‌شده برای اخذ گواهی عدم پرداخت اطلاع کافی ندارند. همین ناآگاهی باعث می‌شود در روند پیگیری و شکایت از صادرکننده چک بلامحل دچار مشکلات و ابهام شوند. عدم دریافت به‌موقع این گواهی، ممکن است حق دارنده چک برای مطالبه وجه یا شکایت کیفری از صادرکننده را از بین ببرد.

 

از آنجا که گواهی عدم پرداخت، سندی رسمی و کلیدی برای شروع هرگونه اقدام حقوقی یا کیفری در خصوص چک است، آشنایی با مراحل دریافت و مهلت قانونی آن اهمیت زیادی دارد. در ادامه این مقاله، به طور کامل توضیح می‌دهیم که گواهی عدم پرداخت چیست، چه زمانی باید آن را دریافت کرد و شرایط مربوط به چک‌های کیفری و چک‌های پشت‌نویسی‌شده چگونه است.

 

گواهی عدم پرداخت چیست؟

گواهی عدم پرداخت چک، اولین و مهم‌ترین مرحله برای پیگیری قانونی چک برگشتی از طریق مراجع کیفری، حقوقی یا ثبتی است. هر زمان که دارنده چک به بانک مراجعه کند و به هر دلیلی وجه چک پرداخت نشود، در صورت تصمیم به برگشت زدن چک، بانک موظف است برگه‌ای رسمی تحت عنوان گواهی عدم پرداخت صادر و به دارنده چک تحویل دهد. در این گواهی، علت یا علل عدم پرداخت وجه چک به صورت دقیق و شفاف قید می‌شود. همچنین پس از مهر و امضای بانک، به دارنده چک تحویل داده می‌شود تا بتواند از آن در مراحل بعدی پیگیری حقوقی یا کیفری استفاده کند. در متن گواهی عدم پرداخت، مشخصات کامل چک، از جمله شماره چک، تاریخ، مبلغ، و اطلاعات هویتی و نشانی دقیق صادرکننده چک درج می‌شود. بانک پس از صدور گواهی، موظف است یک نسخه از آن را نیز برای صادرکننده چک ارسال کند تا وی از برگشت خوردن چک خود مطلع شود. در این نسخه، نام و نام خانوادگی دارنده چک و نشانی او نیز ذکر می‌گردد تا فرآیند اطلاع‌رسانی قانونی کامل شود.

نکته بسیار مهم این است که اعلام مفقودی چک به دروغ، جرم محسوب می‌شود و مجازات آن همان مجازات صدور چک بلامحل است؛ یعنی حبس و در برخی موارد ممنوعیت از دریافت دسته چک جدید، به‌ویژه زمانی که مبلغ چک بیش از ۵۰ میلیون ریال باشد. از سوی دیگر، اگر موجودی حساب صادرکننده کمتر از مبلغ مندرج در چک باشد، دارنده چک می‌تواند مبلغ موجود را از بانک دریافت کند و برای مابقی وجهی که پرداخت نشده، از بانک گواهی عدم پرداخت جزئی دریافت نماید. در صورت خودداری یا تخلف متصدی بانک از صدور این گواهی، دارنده چک حق دارد موضوع را به رییس شعبه یا بازرسی بانک گزارش دهد.

 

گواهی عدم پرداخت چک کیفری

همان‌طور که گفته شد، دریافت گواهی عدم پرداخت چک برای آغاز هر نوع پیگیری قانونی چک برگشتی اعم از کیفری، حقوقی یا ثبتی ضروری است. اما اگر دارنده چک قصد دارد چک خود را از طریق کیفری پیگیری کند، باید به یک نکته بسیار مهم توجه داشته باشد: طبق قانون، مهلت برگشت زدن چک برای اقدام کیفری تنها شش ماه است. یعنی دارنده چک باید از تاریخ صدور چک تا شش ماه بعد به بانک مراجعه کرده، چک را برگشت بزند و گواهی عدم پرداخت دریافت کند.

در صورتی که این مهلت شش‌ماهه سپری شود، دیگر امکان طرح شکایت کیفری علیه صادرکننده چک بلامحل وجود نخواهد داشت و دارنده چک تنها می‌تواند از طریق دعوی حقوقی یا ثبتی اقدام کند.

به عنوان مثال، اگر چکی در تاریخ ۱۷ خرداد ۱۳۹۸ صادر شده باشد، دارنده آن فقط تا ۱۷ آذر ۱۳۹۸ فرصت دارد تا چک را برگشت زده و گواهی عدم پرداخت را از بانک بگیرد. در غیر این صورت، حق پیگیری کیفری از بین می‌رود.

بنابراین، دریافت به‌موقع گواهی عدم پرداخت چک کیفری از بانک، شرط اصلی برای طرح شکایت کیفری و احقاق حقوق دارنده چک است. پس بهتر است به محض برگشت خوردن چک، با مراجعه به بانک و اخذ گواهی، اقدامات قانونی خود را در اسرع وقت آغاز کنید.

گواهی عدم پرداخت چک پشت‌نویسی‌شده

در مورد چک‌های پشت‌نویسی‌شده، شرایط و مهلت دریافت گواهی عدم پرداخت با چک‌های معمولی تفاوت دارد. دارنده چنین چکی پس از مراجعه به بانک و عدم پرداخت وجه، در صورتی می‌تواند مبلغ چک را از صادرکننده و همچنین پشت‌نویس یا پشت‌نویسان چک مطالبه کند که در مواعد قانونی مشخص‌شده در قانون تجارت، به بانک مراجعه کرده و گواهی عدم پرداخت دریافت نماید. بر اساس قانون، اگر چک در همان شهری که صادر شده قرار باشد وصول شود، دارنده چک تنها ۱۵ روز از تاریخ صدور چک فرصت دارد تا برای برگشت زدن و دریافت گواهی عدم پرداخت اقدام کند. اما اگر چک از شهری به شهر دیگر در ایران صادر شده باشد، این مهلت ۴۵ روز از تاریخ صدور چک خواهد بود.

در صورتی که دارنده چک در این مهلت‌های قانونی به بانک مراجعه کرده و گواهی عدم پرداخت چک پشت‌نویسی‌شده را دریافت کند، می‌تواند از صادرکننده چک و پشت‌نویسان آن از طریق دادگاه حقوقی مطالبه وجه نماید.
اما اگر در مهلت تعیین‌شده قانونی، به بانک مراجعه نشود یا گواهی دریافت نگردد، تنها صادرکننده چک مسئول پرداخت وجه خواهد بود و دیگر امکان طرح دعوی علیه پشت‌نویس وجود ندارد. برای مثال، فرض کنید آقای «الف» صادرکننده چک است و چک را به آقای «ب» پشت‌نویسی کرده و آقای «ب» نیز آن را به آقای «ج» انتقال داده است. در این حالت، آقای «ج» برای آنکه بتواند وجه چک را از آقای الف (صادرکننده) یا آقای ب (پشت‌نویس) مطالبه کند، باید حداکثر تا ۱۵ روز از تاریخ سررسید چک، به بانک مراجعه کرده و گواهی عدم پرداخت را دریافت نماید. در غیر این صورت، تنها حق مطالبه وجه از صادرکننده چک برای او باقی خواهد ماند و دیگر نمی‌تواند از پشت‌نویس شکایت کند.

 

چه مواردی در گواهی عدم پرداخت درج می‌گردد؟

گواهی عدم پرداخت چک یک سند رسمی و معتبر بانکی است که تمامی اطلاعات مرتبط با چک برگشتی و علت عدم پرداخت آن در آن ذکر می‌شود. این گواهی از سوی بانک صادرکننده چک تنظیم و به دارنده تحویل داده می‌شود و دارای بخش‌های مختلفی است که هرکدام در پیگیری‌های بعدی نقش مهمی دارند. مواردی که در گواهی عدم پرداخت درج می‌گردند عبارت‌اند از:

• کد رهگیری اختصاصی که از طریق سامانه یکپارچه بانک مرکزی و پس از ثبت غیرقابل پرداخت بودن چک صادر می‌شود.

• مشخصات کامل چک شامل شماره سریال، تاریخ صدور، مبلغ، شماره حساب و سایر جزئیات مرتبط.

• مشخصات هویتی و نشانی دقیق صادرکننده چک به منظور شناسایی قانونی و پیگیری‌های بعدی.

• در صورت صدور چک توسط نماینده، مشخصات کامل نماینده و نام شخص اصلی نیز در گواهی قید می‌شود.

• علت یا علل عدم پرداخت وجه چک مانند نبود موجودی، دستور عدم پرداخت، یا مغایرت امضا.

• تطابق یا عدم تطابق امضای صادرکننده با نمونه امضای ثبت‌شده در بانک (در حد عرف بانکداری).

• مشخصات هویتی و نشانی دارنده یا ذی‌نفع چک جهت ثبت رسمی در سوابق بانکی و قضایی.

• در پایان نیز امضا و مهر رسمی بانک برای اعتبارسنجی و رسمیت گواهی درج می‌شود.

 

این اطلاعات در کنار هم موجب می‌شوند گواهی عدم پرداخت، به عنوان سند اصلی و قانونی برای طرح شکایت کیفری یا حقوقی علیه صادرکننده چک بلامحل، از ارزش اثباتی بالایی برخوردار باشد.

 

 

در چه مواردی گواهی عدم پرداخت صادر می‌شود؟

بانک‌ها در شرایط خاص و بر اساس قانون صدور چک موظف‌اند در صورت عدم امکان پرداخت وجه چک، نسبت به صدور گواهی عدم پرداخت اقدام کنند. این گواهی تنها زمانی صادر می‌شود که یکی از دلایل قانونی زیر وجود داشته باشد. در ادامه به مهم‌ترین موارد صدور گواهی عدم پرداخت چک اشاره می‌کنیم:

 

• عدم کفایت موجودی حساب صادرکننده:
  وقتی موجودی حساب برای پرداخت وجه چک کافی نباشد و امکان تأمین مبلغ از سایر حساب‌های صادرکننده نیز وجود نداشته باشد، بانک موظف است چک را برگشت زده و گواهی عدم پرداخت صادر کند.

• عدم تطابق امضا با نمونه ثبت‌شده در بانک:
  در صورتی که امضای روی چک با امضای معرفی‌شده توسط صادرکننده یا نماینده قانونی او مطابقت نداشته باشد (در حدود عرف بانکداری)، بانک وجه چک را پرداخت نکرده و گواهی صادر می‌کند.

• وجود اختلاف در مندرجات چک:
  هرگونه مغایرت یا ابهام در اطلاعات درج‌شده بر روی چک، مانند تاریخ، مبلغ یا نام ذی‌نفع، می‌تواند موجب صدور گواهی عدم پرداخت شود.

• صدور دستور عدم پرداخت:
  بر اساس ماده ۱۴ قانون صدور چک، اگر مشتری، ذی‌نفع یا قائم‌مقام قانونی او دستور مکتوبی مبنی بر عدم پرداخت چک صادر کند (مثلاً در موارد مفقودی، سرقت یا جعل)، بانک موظف به خودداری از پرداخت وجه و صدور گواهی است.

• بسته بودن حساب جاری یا انسداد موجودی:
  در صورتی که حساب جاری صادرکننده مسدود شده باشد یا به دلایلی مانند دستور مرجع قضایی یا حکم قانونی، بخشی یا تمام موجودی آن مسدود شود، بانک امکان پرداخت وجه چک را نخواهد داشت و گواهی عدم پرداخت صادر می‌کند.

• وجود قلم‌خوردگی در متن چک:
  اگر در متن چک قلم‌خوردگی وجود داشته باشد و پشت‌نویسی یا اصلاح رسمی برای آن انجام نشده باشد، بانک از پرداخت وجه خودداری کرده و گواهی صادر می‌کند.

• سایر موارد قانونی:
  در هر مورد دیگری که طبق قوانین و مقررات بانکی و قضایی، پرداخت وجه چک ممکن نباشد، بانک مجاز است گواهی عدم پرداخت صادر نماید.

 

کاربردهای حقوقی گواهی عدم پرداخت

گواهی عدم پرداخت چک یکی از مهم‌ترین مدارک قانونی برای شروع اقدامات قضایی و حقوقی در خصوص چک‌های برگشتی است. این گواهی نقش محوری در اثبات عدم پرداخت وجه چک از سوی صادرکننده داشته و در مراحل مختلف پیگیری، مورد استناد مراجع قضایی قرار می‌گیرد. از جمله مهم‌ترین کاربردهای حقوقی گواهی عدم پرداخت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. طرح شکایت کیفری

در مواردی که چک صادرشده مشمول چک کیفری باشد – مانند چک بدون موجودی یا چکی که با سوءنیت صادر شده – دارنده می‌تواند با ارائه گواهی عدم پرداخت به دادسرا یا مرجع قضایی صالح، اقدام به طرح شکایت کیفری علیه صادرکننده چک بلامحل نماید. این گواهی به عنوان مدرک رسمی عدم پرداخت، شرط لازم برای پذیرش شکایت است.

۲. مطالبه حقوقی وجه چک

در دعاوی حقوقی مطالبه وجه چک، گواهی عدم پرداخت یکی از اسناد اصلی و معتبر محسوب می‌شود که نشان‌دهنده بی‌اعتباری چک در سیستم بانکی و امتناع صادرکننده از پرداخت وجه است. دارنده چک با استناد به این گواهی می‌تواند از دادگاه تقاضای صدور حکم محکومیت صادرکننده به پرداخت وجه چک را داشته باشد.

۳. استفاده در اجرای احکام قضایی

پس از صدور حکم قطعی دادگاه به نفع دارنده چک، گواهی عدم پرداخت نقش مهمی در فرایند اجرای حکم و توقیف اموال صادرکننده دارد. این گواهی می‌تواند برای اثبات طلب و شناسایی حساب‌های بانکی صادرکننده مورد استفاده قرار گیرد تا از محل دارایی‌های وی، وجه چک وصول شود. به طور کلی، گواهی عدم پرداخت چک، سند اثباتی محکم و چندمنظوره است که بدون آن، امکان پیگیری مؤثر چک برگشتی در مراجع قضایی وجود نخواهد داشت.

 

 

جمع‌بندی و توصیه وکلای ایران درباره گواهی عدم پرداخت

در نهایت باید گفت که گواهی عدم پرداخت چک نه تنها مدرکی بانکی، بلکه یک سند رسمی و حقوقی مهم است که می‌تواند مسیر پیگیری چک‌های برگشتی را هم از نظر حقوقی و هم کیفری هموار کند. بدون دریافت این گواهی از بانک، هیچ‌گونه اقدام قضایی برای مطالبه وجه چک یا طرح شکایت کیفری امکان‌پذیر نخواهد بود.

تجربه نشان داده است که بسیاری از افراد در روند دریافت گواهی عدم پرداخت یا طرح دعوی ناشی از چک برگشتی، به دلیل ناآگاهی از جزئیات قانونی و مهلت‌های مقرر، با مشکلات جدی مواجه می‌شوند. در چنین شرایطی، مشورت با وکلای متخصص در دعاوی چک می‌تواند از اتلاف وقت و هزینه جلوگیری کرده و احتمال موفقیت در پرونده را افزایش دهد.

مجموعه وکلای ایران با تیمی از وکلای با تجربه در حوزه دعاوی بانکی و چک‌های برگشتی، آماده ارائه مشاوره تخصصی، تنظیم دادخواست و پیگیری کامل پرونده تا مرحله اجرای حکم است.

توصیه وکلای ایران: اگر با چک برگشتی مواجه شده‌اید، پیش از هر اقدامی، گواهی عدم پرداخت را از بانک دریافت و سپس با یک وکیل متخصص چک مشورت کنید تا بهترین مسیر قانونی برای پیگیری حقوق خود انتخاب شود.

 

برای دریافت مشاوره فوری و ارتباط با وکلای مجرب در زمینه دعاوی چک، می‌توانید از طریق سایت رسمی وکلای ایران یا شماره‌های درج‌شده در بخش تماس، با کارشناسان حقوقی این مجموعه در ارتباط باشید.